Verslag van mijn reis door Oekraïne

De afgelopen vier jaar ben ik vele malen naar Oekraïne gereisd om humanitaire hulp te leveren. Normaal gesproken verlopen deze reizen vrij eenvoudig: ik rijd rechtstreeks naar een opslaglocatie, laad de goederen uit, breng een dag of twee door met lokale vrijwilligers en keer daarna terug naar huis. Deze reis was anders.

Een groep Oekraïense muzikanten nodigde mij uit om hen te vervoeren naar optredens in verschillende steden door het hele land. Zij maken Noise-muziek — een experimenteel en vaak controversieel genre dat bewust breekt met traditionele muzikale regels. In plaats van zich te richten op melodie of ritme, onderzoekt Noise geluid zelf als een artistieke ervaring. Oekraïne heeft een bijzonder actieve underground punk- en doe-het-zelf-muziekscene. De meeste concerten worden volledig door vrijwilligers georganiseerd, waarbij artiesten, organisatoren en bezoekers evenementen vanaf de grond opbouwen met zeer beperkte middelen. Deze bijeenkomsten trekken een divers publiek aan, vooral jongeren en militaire veteranen. In elke grote stad die we bezochten, hadden lokale vrijwilligers een avond met optredens georganiseerd.

Door met deze muzikanten mee te reizen kreeg ik de kans een kant van Oekraïne te ervaren die humanitaire hulpmissies zelden laten zien. In plaats van mij alleen tussen opslagplaatsen en grensovergangen te bewegen, kon ik tijd doorbrengen met gewone burgers, kunstenaars, vrijwilligers, veteranen en studenten in steden verspreid over West- en Oost-Oekraïne. De gesprekken die de basis vormen voor dit artikel vonden plaats tijdens deze reizen.

Humanitaire hulp: kleine donaties, grote impact

De humanitaire goederen werden in Kyiv afgeleverd bij de vrijwilligersorganisatie Car4Life, die apparatuur distribueert naar de plaatsen waar deze het hardst nodig is.

Deze zending bestond uit:

• Eén gedoneerd voertuig

• Eén aanhangwagen

• Zeven zonnepanelen

• Eén generator

• Twee tenten

• Twee slaapmatten

• Ongeveer 300 kilogram kaarsvet

Op het eerste gezicht lijkt 300 kilogram kaarsvet misschien niet bijzonder waardevol. In werkelijkheid kan het een enorm verschil maken. Vrijwilligers lieten mij zien hoe zij zogenaamde loopgraafkaarsen maken van gerecyclede blikken, karton en kaarsvet. Tijdens mijn bezoek kreeg ik wat voelde als een masterclass in het volledige productieproces. Met het gedoneerde kaarsvet kunnen ongeveer duizend loopgraafkaarsen worden gemaakt. Elke kaars brandt ongeveer acht uur. Het verwarmen van één liter water duurt ongeveer twintig minuten. Eén enkele kaars levert daardoor voldoende energie om meerdere keren per dag warme dranken te bereiden voor een kleine infanterie-eenheid gedurende ongeveer een week. Deze eenvoudige hulpmiddelen zijn goedkoop, betrouwbaar en vaak onmisbaar in omstandigheden aan het front waar elektriciteit niet beschikbaar is.

Een verzoek waarop Europa eenvoudig kan reageren

Eén boodschap die ik herhaaldelijk van vrijwilligers hoorde, verraste mij. Tegenwoordig bestaat één van hun grootste behoeften niet langer alleen uit generatoren — maar uit zonnepanelen. In heel Europa vervangen huishoudens en bedrijven perfect functionerende zonnepanelen door nieuwere en efficiëntere modellen. Veel van de oude panelen worden weggegooid, ondanks dat ze nog volledig bruikbaar zijn. Voor Oekraïense vrijwilligersorganisaties zijn deze panelen ongelooflijk waardevol. Ze kunnen veldhospitalen, communicatieapparatuur, werkplaatsen, humanitaire opslagplaatsen en tijdelijke opvanglocaties van stroom voorzien, terwijl ze de afhankelijkheid van dure brandstof verminderen. Tijdens de wintermaanden, waarin Russische aanvallen de energie-infrastructuur van Oekraïne blijven treffen, telt elke extra elektriciteitsbron.

Het verzamelen van afgedankte maar nog functionerende zonnepanelen uit heel Europa zou één van de eenvoudigste en meest effectieve vormen van praktische solidariteit kunnen worden. In plaats van als afval te eindigen, kunnen deze panelen jarenlang gratis duurzame elektriciteit leveren. Soms bestaat de meest waardevolle humanitaire hulp niet uit geavanceerde technologie. Soms betekent het simpelweg dat bruikbare apparatuur een tweede leven krijgt op de plek waar deze het hardst nodig is.

Oekraïne voorbij het front. Democratie, vertrouwen en veerkracht door de ogen van gewone Oekraïners. Een perspectief vanuit de Piratenpartij

“Het eerste slachtoffer van oorlog is de waarheid. Het tweede is vaak vertrouwen.”

Wanneer Europeanen aan Oekraïne denken, zien zij meestal beelden van verwoeste steden, loopgraven, raketten en diplomatieke bijeenkomsten. Na mijn reis door West-Oekraïne kreeg ik een heel ander beeld. De grootste strijd die wordt gevoerd gaat niet alleen tegen Russische raketten, maar ook tegen corruptie, propaganda en de geleidelijke afbraak van het vertrouwen van burgers. Vanuit het perspectief van de Piratenpartij zijn dit geen secundaire kwesties. Transparantie, digitale verantwoording, decentralisatie, milieubescherming en burgerlijke vrijheden zijn geen luxe die kan wachten tot na de oorlog. Het zijn strategische noodzakelijkheden. Een land dat vrij wil blijven, moet ook open, verantwoordelijk en democratisch blijven.

De kracht van gewone mensen

Mijn eerste echte ervaring met Oekraïne had niets met het leger te maken. Het ging om vriendelijkheid. Nadat de wielen van mijn aanhangwagen waren gebroken, begonnen volslagen vreemden onmiddellijk te helpen. Gereedschap kwam tevoorschijn uit nabijgelegen werkplaatsen. Materiaal werd zonder aarzelen geleend. Al snel kwamen er vakmensen die reparaties konden uitvoeren die ik zelf niet kon doen. Niemand vroeg om geld. Ze hielpen simpelweg omdat iemand hulp nodig had. Die houding zegt meer over Oekraïne dan welke persconferentie van een regering ooit zou kunnen.

Tijdens mijn reis zag ik deze mentaliteit steeds opnieuw terug. Vrijwilligers die militaire voertuigen repareren. Burgers die geld inzamelen voor drones. Buren die vluchtelingen helpen. Gemeenschappen die zelf problemen oplossen in plaats van op de overheid te wachten. Deze gedecentraliseerde cultuur van wederzijdse hulp sluit opmerkelijk goed aan bij de visie van de Piratenpartij op de samenleving: veerkrachtige gemeenschappen waarin burgers de mogelijkheid krijgen zichzelf te organiseren, in plaats van volledig afhankelijk te zijn van een centrale overheid.

Een vreedzame stad naast een oorlog

Wanneer je door de prachtige straten van steden in het westen van Oekraïne loopt, is het soms moeilijk te geloven dat het land de grootste oorlog in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog voert. Restaurants zitten vol. Winkelstraten zijn druk. Toeristen blijven komen. Studenten lachen buiten cafés. Prijzen in de commerciële centra liggen iets lager dan in vergelijkbare Nederlandse winkels, terwijl wijken buiten de toeristische gebieden aanzienlijk goedkoper zijn. Dan komt de avondklok omm 00:00. Het uitgaansleven stopt. De stad wordt donker. Afgezien van straatverlichting schakelt bijna alles uit. Verschillende inwoners vertelden mij dat zij dit ritme zijn gaan waarderen. De stad wordt rustiger. De natuur profiteert van minder lichtvervuiling. Er wordt energie bespaard. Mensen slapen. Het is een herinnering dat zelfs noodmaatregelen soms lessen kunnen bieden over het ontwerpen van gezondere steden.

Een bezoek aan steden in het oosten is anders. In Kyiv zijn meer gebombardeerde gebieden en gebouwen te vinden. Het luchtalarm gaat meerdere keren per dag af. En ongeveer elke twee dagen zijn er drone- of raketaanvallen. De meeste mensen besteden nauwelijks aandacht aan de luchtalarmen en gaan door met hun dagelijkse leven. In Kharkiv en Odessa is de situatie heel anders. Het luchtalarm gaat daar de hele dag door. Regelmatig zie je drones boven de stad vliegen en bijna dagelijks raken raketten de stad. Veel meer gebouwen zijn in deze steden getroffen. Maar de mensen zijn er zeer vriendelijk en blij om mensen uit Europa te zien. Cafés, restaurants en clubs blijven open tot 23:00 uur. De meeste mensen hebben deze steden verlaten. De mensen die zijn gebleven proberen er het beste van te maken. Maar veel mensen zijn arm en worstelen dagelijks om rond te komen. De komende winter zal veel moeilijker worden dan de vorige. We moeten hen zoveel mogelijk blijven helpen.

De onzichtbare frontlinie

De oorlog wordt niet alleen met artillerie gevoerd. Hij wordt ook gevoerd met taal. Mensen vertelden mij dat de manier van spreken in West-Oekraïne en Oost-Oekraïne duidelijk van elkaar verschilt. In Oost-Oekraïne spreken veel mensen van nature Russisch of een mengeling van Oekraïens en Russisch, vanwege tientallen jaren Sovjetinvloed.

Voor sommige mensen in West-Oekraïne roept het horen van Russisch onmiddellijk herinneringen op aan bezetting, bombardementen en vermoorde familieleden. Die emotionele reactie is begrijpelijk. Maar verschillende mensen maakten zich ook zorgen dat sommige binnenlands ontheemde Oekraïners die Russisch klinken soms met wantrouwen worden bekeken, ondanks het feit dat zij voor precies dezelfde Russische agressie zijn gevlucht. Een man vertelde dat hij families kende die uiteindelijk waren teruggekeerd naar veel gevaarlijkere gebieden in het oosten, omdat het sociale leven daar gemakkelijker voelde dan het geconfronteerd worden met wantrouwen elders. Of deze verhalen vaak voorkomen of uitzonderlijk zijn, ze laten iets zeer belangrijks zien. Elke verdeeldheid binnen de Oekraïense samenleving vormt een kans voor Russische informatieoorlogvoering. Moderne inlichtingendiensten hoeven geen conflicten te verzinnen waar al echte pijn bestaat. Ze hoeven deze alleen maar uit te vergroten totdat buren elkaar beginnen te wantrouwen. De beste verdediging tegen propaganda is daarom niet censuur. Het is sociale samenhang.

Corruptie: evenzeer een militair als een politiek probleem

Tijdens mijn gesprekken kwam geen enkel onderwerp vaker ter sprake dan corruptie. De overgrote meerderheid van de mensen blijft vastbesloten Oekraïne te verdedigen. Vrijwel iedereen heeft vrienden, familieleden of collega’s verloren. Hun vastberadenheid is niet verdwenen. Hun vertrouwen in delen van het politieke systeem is echter wel afgenomen. Verschillende geïnterviewden spraken over problemen bij de inkoop van materieel, inconsistente mobilisatiepraktijken en frustraties over de besluitvorming hoger in de militaire commandostructuur. Hoewel deze gesprekken persoonlijke ervaringen weerspiegelden en geen onafhankelijk geverifieerde feiten, brachten ze een gedeelde zorg aan het licht: elke indruk van oneerlijkheid tast het moreel aan. Een vrijwilliger die sinds de eerste jaren van de oorlog militaire eenheden ondersteunt, vertelde mij:

“Mensen zijn nog steeds bereid om te vechten. Dat is het probleem niet. Het probleem is het gevoel dat niet iedereen dezelfde last draagt. Wanneer soldaten denken dat politiek belangrijker is dan deskundigheid, verdwijnt het vertrouwen.”

Voor de Piratenpartij is transparantie daarom niet slechts een slogan tegen corruptie. Het maakt deel uit van de nationale verdediging. Elk inkoopcontract zou openbaar controleerbaar moeten zijn. Elke militaire aankoop die zonder veiligheidsrisico openbaar gemaakt kan worden, zou uiteindelijk ook openbaar moeten worden. Digitale systemen zouden de mogelijkheden voor corruptie moeten verkleinen, in plaats van nieuwe bureaucratieën te creëren.

Leiderschap onder druk

Leiderschap tijdens een oorlog is onmogelijk uitsluitend van buiten het land te beoordelen. Binnen Oekraïne zijn de meningen vaak genuanceerder dan internationale krantenkoppen doen vermoeden. Toen ik mensen vroeg naar president Volodymyr Zelenskyy, glimlachte bijna iedereen voordat hij antwoord gaf. Velen herinnerden zich de komiek die onverwacht president werd. Velen geloofden dat Vladimir Poetin hem juist vanwege die achtergrond had onderschat.

Een vrijwilliger lachte voordat hij zei: “Hij verraste iedereen. Waarschijnlijk zelfs zichzelf.”

Vrijwel iedereen met wie ik sprak schreef Zelenskyy de verdienste toe dat hij tijdens de eerste jaren van de invasie internationale steun wist te verenigen. Tegelijkertijd maakten mensen steeds vaker onderscheid tussen hun bewondering voor zijn leiderschap in 2022 en hun zorgen over beslissingen die later tijdens de oorlog zijn genomen. Niemand die ik sprak noemde hem een dictator. Niemand vond dat Oekraïne moest stoppen met het verzet tegen Rusland. Wel wilden mensen meer transparantie en verantwoording. Verschillende geïnterviewden spraken ook over recente veranderingen binnen de militaire top van Oekraïne.

Een voormalige vrijwilliger die regelmatig samenwerkt met eenheden aan het front beschreef de situatie als volgt:

“De minister van Defensie had belangrijke ideeën over de digitalisering van de strijdkrachten en het intensiever inzetten van drones. Die hervormingen waren nodig. Maar hij slaagde er niet in voldoende draagvlak te creëren en ontsloeg bekwame officieren die zich tegen zijn plannen verzetten. Daarom vinden veel mensen dat hij medeverantwoordelijk is voor de problemen.”

Dezelfde geïnterviewde was ook kritisch over de militaire leiding.

“De generaal plande verschillende succesvolle operaties, maar veel mensen vonden hem ouderwets en moeilijk om mee samen te werken. De meeste mensen die ik ken vinden dat uiteindelijk zowel de minister als de generaal vervangen zou moeten worden. Tegelijkertijd geloven zij niets van de wilde geruchten die online rondgaan over enorme bedragen die zouden zijn gestolen. Die verhalen kloppen gewoon niet.”

Een andere vrijwilliger verwoordde de stemming op een andere manier:

“Deze oorlog is groter dan individuele personen. Oekraïne heeft behoefte aan competente leiders, transparante instituties en officieren die luisteren naar de mensen die daadwerkelijk vechten. Dat is belangrijker dan politieke loyaliteit.”

Of men het met deze beoordelingen eens is of niet, zij weerspiegelen een belangrijk democratisch principe. Steun aan Oekraïne zou nooit mogen betekenen dat je moet doen alsof iedere beslissing van de regering boven kritiek verheven is. Echte bondgenoten stimuleren verantwoording, omdat verantwoording landen sterker maakt.

Het vrijwilligersleger achter het leger

Eén ding maakte telkens opnieuw indruk op mij. Het Oekraïense leger wordt niet alleen ondersteund door de overheid, maar ook door duizenden onafhankelijke burgers. Vrijwilligersorganisaties kopen drones. Particuliere donateurs financieren voertuigen. Lokale gemeenschappen betalen medische apparatuur. Ingenieurs ontwikkelen nieuwe technologieën. Dit gedecentraliseerde netwerk creëert veerkracht. Wanneer één organisatie uitvalt, vult een andere vaak het ontstane gat op. Het is een praktisch voorbeeld van waarom geconcentreerde macht zelden zo effectief is als netwerken van gemotiveerde burgers die samenwerken. Voor Piratenpartijen in heel Europa verdient deze les aandacht. De sterkste samenlevingen zijn zelden de samenlevingen met de grootste bureaucratieën. Het zijn de samenlevingen waarin burgers het vertrouwen krijgen zichzelf te organiseren.

Nationale identiteit en de betekenis van patriottisme

Eén onderwerp zette mijn eigen aannames over de Oekraïense politiek herhaaldelijk op losse schroeven. In West-Europa roept de term extreemrechts onmiddellijk beelden op van etnisch nationalisme, vijandigheid tegenover immigranten, religieuze intolerantie en autoritaire politiek. Verschillende Oekraïners met wie ik sprak, stelden echter dat dit denkkader de nationalistische bewegingen die na de Russische bezetting van de Krim en delen van de Donbas in 2014 ontstonden, niet volledig verklaart.

Een vrijwilliger die al vanaf de eerste dagen betrokken was bij de ondersteuning van het Oekraïense verzet legde het als volgt uit:

“Mensen in het buitenland zien de rood-zwarte vlag en denken meteen aan fascisme. Zo zien de meeste mensen hier dat niet. Voor ons werd die vlag een symbool van verzet tegen de Russische bezetting. Mensen uit de hele wereld kwamen hierheen om Oekraïne te helpen verdedigen. Zij waren welkom. De mensen tegen wie wij ons verzetten, zijn degenen die onze taal, onze cultuur en ons recht om zelf over onze toekomst te beslissen willen uitwissen.”

Een andere geïnterviewde voegde daaraan toe:

“Je kunt het oneens zijn met nationalistische politiek, maar je moet wel de historische context begrijpen. Na 2014 organiseerden veel vrijwilligers de verdediging van het land terwijl de staat daar nog niet toe in staat was. Daarom genieten sommige van deze symbolen respect onder gewone Oekraïners, zelfs bij mensen die zichzelf nooit nationalist zouden noemen.”

Als bezoeker viel mij op dat het Oekraïense nationalisme anders aanvoelt dan het nationalisme dat we in Nederland kennen. In Nederland wordt nationalisme vaak geassocieerd met racisme, anti-LHBTIQ+-standpunten of uitsluiting van moslims. Het Oekraïense nationalisme voelt in veel gevallen meer als een vorm van verbondenheid rond de verdediging van het eigen land en de eigen vrijheid. Dat betekent niet dat het kritiekloos geaccepteerd moet worden, maar ook niet dat het automatisch door dezelfde bril moet worden bekeken als West-Europees nationalisme. Het begrijpen van deze verschillen is essentieel als Europeanen op een eerlijke manier met de Oekraïense samenleving in gesprek willen gaan. Veel mensen hebben het land verlaten, net als veel buitenlanders. Tijdens de drie weken die ik door Oekraïne reisde, zag ik slechts één persoon die een nikab droeg. Ook kwam ik maar weinig mensen van Chinese afkomst tegen.

Vanuit het perspectief van de Piratenpartij betekent het verdedigen van de democratie dat de rechten van ieder individu worden beschermd, ongeacht afkomst, religie of etniciteit. Nationale zelfbeschikking mag nooit een excuus worden voor discriminatie, maar legitiem verzet tegen een militaire bezetting mag evenmin automatisch gelijkgesteld worden aan extremistische ideologie.

Ontheemding, huisvesting en de verborgen maatschappelijke kosten van de oorlog

De gevolgen van de oorlog zijn niet alleen zichtbaar aan het front. Ook steden die verder van de gevechten liggen, hebben enorme aantallen binnenlands ontheemden opgevangen. Odessa ontving bijvoorbeeld veel gezinnen die waren gevlucht uit bezette gebieden en die Oekraïne niet konden of wilden verlaten. Inwoners vertelden hoe deze plotselinge bevolkingsgroei de lokale woningmarkt ingrijpend heeft veranderd.

Een bewoner legde uit:

“De vraag naar woningen explodeerde bijna van de ene op de andere dag. Mensen die alles waren kwijtgeraakt, hadden nog steeds een plek nodig om te wonen. De huizenprijzen stegen enorm. Op sommige plaatsen werden ze vele malen hoger dan vóór de invasie.”

De gevolgen beperken zich niet tot de woningmarkt. Verschillende mensen vertelden dat de dakloosheid toeneemt, omdat kwetsbare gezinnen hun spaargeld hebben opgebruikt en moeite hebben om stabiel werk te vinden. Sommige geïnterviewden maakten zich ook zorgen over een toenemende verslavingsproblematiek onder een deel van de ontheemde bevolking, al zijn er op nationaal niveau nog weinig uitgebreide gegevens beschikbaar om de omvang hiervan vast te stellen.

Herbouwen zonder oude fouten te herhalen

De oorlog zal uiteindelijk eindigen. De keuzes die daarna worden gemaakt, kunnen de toekomst van Oekraïne voor generaties bepalen. Milieuorganisaties waarmee ik sprak, uitten hun zorgen dat de wederopbouw een kans zou kunnen worden voor kortetermijnwinst in plaats van duurzame ontwikkeling. Zij wezen op het risico van intensief gebruik van bestrijdingsmiddelen, buitenlandse investeringen die opbrengst belangrijker vinden dan biodiversiteit, en een zwakke handhaving van milieuwetgeving. Oekraïne beschikt over een van de vruchtbaarste landbouwgronden ter wereld. Het vernietigen van die natuurlijke rijkdom zou opnieuw een tragedie zijn. De wederopbouw zou daarom moeten plaatsvinden volgens de principes van transparantie, ecologische duurzaamheid en publieke participatie.

Hetzelfde geldt voor de woningbouw. Bewoners vertelden over onafgebouwde appartementencomplexen waarvoor kopers hun woning al hadden betaald voordat de projecten stilvielen of volledig mislukten. Of dit nu het gevolg was van gebrekkig toezicht, fraude of financiële problemen, dergelijke situaties onderstrepen de noodzaak van strengere controle en openbare registraties. Elk wederopbouwcontract dat met publiek geld wordt gefinancierd, zou online doorzoekbaar moeten zijn. Iedere burger zou moeten kunnen zien waar iedere euro naartoe gaat. Europa moet niet alleen de Oekraïense instituties ondersteunen, maar vooral ook de mensen. Europa moet Oekraïne militair blijven steunen. Die steun blijft essentieel.

Maar Europa zou ook moeten investeren in zaken die minder zichtbaar zijn:

• onafhankelijke journalistiek;

• digitale transparantie;

• open-source overheidssystemen;

• cyberveiligheid;

• milieubescherming;

• lokale democratie;

• en sterke anti-corruptie-instellingen.

Deze investeringen zullen de oorlog overleven. Ze helpen ervoor te zorgen dat de overwinning niet alleen wordt gemeten aan de hand van heroverd grondgebied, maar ook aan de hand van sterkere democratische instituties.

Conclusie

Oekraïne vecht niet alleen om zijn grenzen te behouden. Het vecht ook om zelf te bepalen wat voor samenleving het wil zijn. Mijn reis door het land herinnerde mij eraan dat de grootste rijkdom van Oekraïne niet het leger is en ook niet de vruchtbare landbouwgrond. Het zijn de mensen. Zij verdienen instituties die net zo veerkrachtig, eerlijk en moedig zijn als zijzelf. Daarom zouden Piratenpartijen in heel Europa Oekraïne moeten blijven steunen — niet kritiekloos, maar wel op een constructieve manier. De sterkste democratieën zijn niet de democratieën zonder problemen. Het zijn de democratieën die bereid zijn die problemen openlijk onder ogen te zien. Transparantie is geen zwakte. Zowel in oorlogstijd als in vredestijd is transparantie een van de grootste krachten van een democratie.

Dit is een Nederlandse vertaling van dit engelse artikel van Pirate Parties International: https://pp-international.net/2026/08/ukrainereport/