Je kent het vast wel: een app of dienst die je jarenlang fijn gebruikte, wordt ineens volgepropt met advertenties, vervelende functies of ondoorzichtige algoritmes. Facebook werd irritant, Twitter (nu X) chaotisch, Netflix duurder terwijl het aanbod verslechtert. Dit is geen toeval – het is een bewuste strategie die ‘enshittification’ wordt genoemd.
Wat is enshittification?
De term werd bedacht door technologie-auteur Cory Doctorow, die het fenomeen uitgebreid analyseert in zijn boek Enshittification. Het beschrijft een voorspelbaar patroon waarbij online-platforms in drie fases achteruitgaan:
Fase 1: Het platform is geweldig voor gebruikers. Denk aan vroeg-Facebook: gratis, geen ads, leuk contact met vrienden. Of YouTube: geen reclames, een schat aan content.
Fase 2: Als het platform groot genoeg is, verschuift de focus naar adverteerders en zakelijke partners. Gebruikers krijgen meer reclame, minder controle, frustrerendere algoritmes. Maar ze blijven – want waar zouden ze naartoe gaan?
Fase 3 Nu het platform dominant is, begint het zichzelf uit te melken. Abonnementen worden duurder, features verdwijnen achter betalingsmuren, data wordt verkocht. Kwaliteit daalt, maar door gebrek aan alternatieven blijven mensen hangen.
Waarom gebeurt dit?
De kern ligt in monopolies. Als een paar grote techbedrijven de markt domineren, is er geen prikkel om gebruikers goed te behandelen. Google heeft 90% van de zoekmarkt, Meta domineert sociale media, Amazon controleert e-commerce. Door gebrek aan concurrentie kunnen ze wegkomen met steeds slechtere diensten.
Daarnaast ontbreekt het vaak aan werknemersbescherming. Ingenieurs en designers die bezwaar maken tegen gebruikersonvriendelijke features, kunnen gemakkelijk ontslagen worden. Zonder sterke vakbonden en arbeidsrechten kunnen techwerkers hun ethische bezwaren niet effectief uiten.
De oplossing: wetgeving en werknemersrechten
Gelukkig is er hoop. Europa loopt voorop met nieuwe regelgeving:
Anti-monopoliewetgeving
De Digital Markets Act (DMA) dwingt grote platforms om interoperabel te zijn. Straks kun je misschien WhatsApp-berichten sturen vanaf Signal, of Instagramposts bekijken via een alternatieve app. Dit doorbreekt de lock-in en geeft gebruikers de macht terug.
De Digital Services Act (DSA) verplicht transparantie over algoritmes en geeft gebruikers meer controle. Platforms moeten uitleggen waarom je bepaalde content ziet.
Interoperabiliteit als game-changer
Door platforms te verplichten met elkaar te communiceren, ontstaat échte concurrentie. Als je makkelijk kunt overstappen naar een alternatief zonder je sociale netwerk kwijt te raken, moeten platforms wel kwaliteit leveren.
Vakbonden en werknemersrechten
Sterke vakbonden in de techsector kunnen enshittification van binnenuit bestrijden. Werknemers die zich kunnen organiseren en beschermd zijn tegen willekeurig ontslag, durven op te komen tegen onethische beslissingen. In landen met sterke arbeidswetten zien we dat bedrijven verantwoordelijker opereren.
Dit betekent ook betere werkomstandigheden voor contentmoderators, koeriers en andere platformwerkers die nu vaak uitgebuit worden.
Wat kun jij doen?
- Steun alternatieven: Gebruik open-source software, decentrale platforms zoals Mastodon, of coöperatieve diensten.
- Eís betere wetgeving: Laat politici weten dat techmonopolies aangepakt moeten worden.
- Ondersteun vakbonden: Ook techwerkers verdienen arbeidsbescherming.
- Blijf kritisch: Vraag je af waarom een ‘gratis’ dienst bestaat – jij bent vaak het product.
- Verdiep je: Lees Cory Doctorow’s boek Enshittification voor een diepgaande analyse van dit fenomeen.
Enshittification is geen natuurwet, maar het resultaat van keuzes: keuzes van bedrijven, maar ook van politici die monopolies laten bestaan. Met sterke Europese wetgeving, interoperabiliteit en bescherming van werknemers kunnen we een eerlijker, gebruiksvriendelijker internet bouwen.
De Piratenpartij staat voor een internet dat werkt voor mensen, niet voor aandeelhouders. Het is tijd om BigTech aan te pakken.
Geef een reactie
Je moet ingelogd zijn op om een reactie te plaatsen.